Con chuột trong văn hoá Việt: tranh Đám cưới chuột, ca dao, thành ngữ về tuổi Tý

Trong văn hoá Việt, con chuột (con giáp Tý) vừa là loài phá hoại mùa màng bị đuổi bắt, vừa là nhân vật hóm hỉnh trong tranh Tết và ca dao. Hình ảnh nổi tiếng nhất là bức tranh Đông Hồ "Đám cưới chuột", cùng loạt thành ngữ như chuột sa chĩnh gạo, cháy nhà ra mặt chuột, đầu voi đuôi chuột. Chuột đứng đầu mười hai con giáp, gắn với giờ Tý (23 giờ đến 1 giờ sáng), tháng 11 âm lịch và phương Bắc.

• Vị trí: con giáp thứ nhất, hành Thuỷ.
• Giờ – tháng – phương: giờ Tý 23h–1h, tháng 11 âm (tháng Một), hướng Bắc.
• Quan hệ: tam hợp Thân – Tý – Thìn, lục hợp Sửu, xung Ngọ, hại Mùi, phá Dậu.
• Năm Tý gần đây: 1960 Canh Tý, 1972 Nhâm Tý, 1984 Giáp Tý, 1996 Bính Tý, 2008 Mậu Tý, 2020 Canh Tý; năm Tý kế tiếp là 2032.

Chuyện chuột đứng đầu mười hai con giáp

Truyện kể phổ biến ở Việt Nam, vốn có gốc từ Trung Hoa, nói rằng Ngọc Hoàng mở cuộc thi để chọn mười hai con vật canh giữ thời gian. Chuột nhỏ bé, biết mình chạy không lại ai, bèn nhờ trâu cõng qua sông. Gần tới đích, chuột nhảy phắt khỏi lưng trâu, về trước, nên trâu đành đứng thứ hai. Câu chuyện vừa giải thích thứ tự Tý – Sửu, vừa giải thích vì sao Tý và Sửu là cặp lục hợp: hai con đi cùng nhau suốt chặng đường.

Người xưa cũng có cách giải thích theo thiên văn: giờ Tý là lúc nửa đêm, ranh giới giữa ngày cũ và ngày mới, nên con giáp đứng ở giờ này được xếp đầu vòng. Cách hiểu này giải thích vì sao giờ Tý được chia đôi, nửa trước thuộc ngày hôm trước, nửa sau thuộc ngày hôm sau, trong cách tính lịch cổ.

Tranh Đông Hồ "Đám cưới chuột": nụ cười về kẻ mạnh, kẻ yếu

Làng Đông Hồ bên bờ sông Đuống (vùng Thuận Thành cũ, Bắc Ninh) in tranh bằng ván khắc gỗ trên giấy điệp, màu lấy từ vật liệu tự nhiên như than lá tre, sỏi son, hoa hoè. Trong kho mẫu của làng, "Đám cưới chuột" là bức được nhắc nhiều nhất.

Tranh vẽ một đám rước dâu của họ nhà chuột: chuột chú rể cưỡi ngựa, chuột cô dâu ngồi kiệu, phường kèn trống đi theo. Ở đầu đám rước, mấy chú chuột phải khúm núm dâng lễ vật, thường là con gà, con cá, cho một con mèo to lớn ngồi chờ. Ý nghĩa thường được hiểu là lời châm biếm nhẹ nhàng thói nhũng nhiễu: muốn yên ổn làm việc lớn thì kẻ yếu phải "lót tay" kẻ mạnh. Nét vẽ mộc mạc, chuột mặc áo dài đội khăn như người, nên tranh vừa vui mắt vừa có chiều sâu.

Ngày trước, tranh được bày bán ở các phiên chợ Tết, mua về dán vách cho nhà cửa có không khí xuân. Ngày nay tranh "Đám cưới chuột" xuất hiện trên lịch, bao lì xì, áo phông, đặc biệt nhiều vào những năm Tý.

Ca dao, thành ngữ, tục ngữ có chuột

Ca dao trẻ con thuộc lòng

Câu ca dao quen nhất có lẽ là: "Con mèo mà trèo cây cau, hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà. Chú chuột đi chợ đường xa, mua mắm mua muối giỗ cha con mèo." Cái hay là chú chuột được đặt vào thế đáp lời bằng sự ranh mãnh: mèo đến rình, chuột vắng nhà, mà lại còn đi lo giỗ cho cha mèo, nghe như vừa nể vừa trêu.

Một câu khác hay được dùng để nhắc thói chê người mà quên mình: "Chuột chù chê khỉ rằng hôi, khỉ mới trả lời: cả họ mày thơm."

Thành ngữ dùng hằng ngày

• Chuột sa chĩnh gạo: gặp may lớn, rơi vào chỗ sung túc, thường nói về người được lấy vợ, lấy chồng nhà giàu.
• Cháy nhà ra mặt chuột: đến lúc có biến thì mới lộ kẻ gian.
• Đầu voi đuôi chuột: bắt đầu rầm rộ, kết thúc nhỏ giọt.
• Ném chuột sợ vỡ bình: muốn trị kẻ xấu nhưng ngại làm hỏng việc lớn bên cạnh.
• Như chuột chạy cùng sào: bị dồn đến đường cùng, không còn lối thoát.

Điều thú vị là phần lớn thành ngữ dùng chuột để nói về sự nhỏ bé, lén lút hoặc may mắn bất ngờ, phản ánh đúng đời sống nông nghiệp nơi chuột vừa là mối lo vừa là hình ảnh gần gũi.

Chuột trong đời sống nhà nông

Với người trồng lúa, chuột là "giặc" thật sự. Những năm chuột nhiều, cả xóm rủ nhau đi đào hang, đặt bẫy, giăng lưới quanh ruộng trước mùa gặt. Ở đồng bằng sông Cửu Long, chuột đồng bắt mùa nước nổi còn thành món ăn dân dã, như chuột đồng nướng, chuột đồng xào sả ớt, một nét ẩm thực mà khách phương xa nghe thì ngại nhưng người địa phương rất quý.

Cũng từ đời sống ấy mà người ta gắn với chuột những tính cách: nhanh nhẹn, chăm tích trữ, khéo xoay xở, nhạy với nguy hiểm. Đây cũng là những nét mà sách tử vi hay gán cho người tuổi Tý, được bàn kỹ trong bài tính cách người tuổi Tý. Còn chuyện chuột hợp với trâu, kỵ ngựa trong vòng con giáp thì có ở bài tuổi Tý hợp với con giáp nào.

Vài gương mặt văn chương Việt sinh năm Tý

Chỉ nêu những người có năm sinh được ghi chép rõ và rơi vào năm âm lịch Tý:

• Tú Mỡ (Hồ Trọng Hiếu), nhà thơ trào phúng, sinh năm 1900 – năm Canh Tý. Thơ ông nhiều câu châm biếm thói đời mà đọc lên vẫn thấy hiền.
• Hàn Mặc Tử (Nguyễn Trọng Trí), sinh năm 1912 – năm Nhâm Tý, tác giả "Đây thôn Vĩ Dạ", gương mặt lớn của phong trào Thơ mới.
• Vũ Trọng Phụng, sinh năm 1912 – năm Nhâm Tý, nhà văn hiện thực với "Số đỏ", "Giông tố", "Kỹ nghệ lấy Tây".

Ba người, ba giọng văn khác nhau, nhưng đều có cái sắc sảo, nhìn đời tinh, mà người ta hay đùa là "chất Tý". Đó là cách nói vui; tài năng của họ đến từ đời sống và lao động chữ nghĩa, không từ con giáp.

"Tuổi chuột thì vất vả": câu nói ấy từ đâu ra

Người sinh năm Tý thường được hỏi "tuổi con chuột thì có khổ không, có phải lo kiếm ăn suốt không". Câu này xuất phát từ hình ảnh chuột tìm thức ăn, chứ không phải lời phán trong sách. Dân gian còn có những cách nói như sinh ban đêm thì "chuột ra kiếm ăn", sinh mùa lúa chín thì "đủ đầy"; chuyện này được bàn riêng ở bài người tuổi Tý sinh tháng nào, giờ nào tốt. Tất cả đều là văn hoá dân gian mang tính tham khảo, đọc để hiểu cha ông nghĩ gì, không phải để lo lắng.